De Nederlandse zwarte bij: kennismaken met (Apis mellifera mellifera)
De Europese donkere bij hoort al eeuwen bij het Nederlandse landschap. Onderzoek op Texel laat zien wat nodig is om deze zeldzame populatie te behouden.
Holland Bijen Team
Inheemse Imkerij & Biodiversiteit
Wanneer we aan honingbijen in Nederland denken, zien we vaak de bekende geelbruine honingbij voor ons. Maar Nederland kent ook een honingbij met een veel langere geschiedenis in ons landschap: de Europese donkere bij, Apis mellifera mellifera, in Nederland bekend als de Zwarte Bij.
Voor Holland Bijen gaat het leren kennen van deze bij om meer dan alleen een andere soort honingbij. Het gaat om het begrijpen van genetische diversiteit en het belang van het behouden van een inheemse populatie.
Een inheemse honingbij van Nederland
(Apis mellifera mellifera) is een ondersoort van de westelijke honingbij, Apis mellifera. Wageningen University & Research (WUR) beschrijft de Europese donkere bij als de inheemse honingbij van Nederland. Historisch kwam deze bij in grote delen van Nederland voor. Tegenwoordig is zij in ons land zeer zeldzaam geworden. Wageningen University & Research – How can we preserve the European dark bee in the Netherlands?
Volgens WUR zijn er naar schatting nog ongeveer 150 volken van de Europese donkere bij, tegenover ongeveer 90.000 bijenvolken in Nederland. Wageningen University & Research, How can we preserve the European dark bee in the Netherlands?
De bekendste resterende populatie in Nederland bevindt zich op Texel, waar al tientallen jaren wordt gewerkt aan het behoud van de zwarte bij. Wageningen University & Research, How can we preserve the European dark bee in the Netherlands?
Waarom is de zwarte bij belangrijk?
Een bijenvolk bestaat uit meer dan de individuele bijen die we van bloem naar bloem zien vliegen. Iedere populatie draagt ook genetische informatie met zich mee die gedurende vele generaties is opgebouwd.
Die genetische diversiteit is belangrijk voor natuurbehoud.
Het Centre for Genetic Resources (CGN) van Wageningen University & Research houdt zich bezig met het behoud van genetische diversiteit en genetisch erfgoed. Het behoud van de Europese donkere bij gaat daarom niet alleen over het behouden van het uiterlijk van de bij, maar ook over het behouden van een populatie en de genetische variatie daarin. WUR – Centre for Genetic Resources
De Europese donkere bij heeft bovendien een lange geschiedenis in Noord- en West-Europa. Volgens WUR is deze ondersoort inheems in een groot gebied dat zich uitstrekt van Frankrijk tot in Rusland. Wageningen University & Research, How can we preserve the European dark bee in the Netherlands?
De uitdaging: honingbijen kunnen vliegen
Het beschermen van een honingbijpopulatie is anders dan het beschermen van een dier dat binnen een omheining blijft.
Honingbijen kunnen kilometers vliegen en koninginnen paren met darren uit andere volken. Verschillende ondersoorten van de honingbij kunnen daardoor met elkaar kruisen. Hierdoor kan de genetische eigenheid van een lokale populatie in de loop van de tijd afnemen. Wageningen University & Research How can we preserve the European dark bee in the Netherlands?
Dit maakt de situatie op Texel bijzonder interessant.
De zee vormt daar een natuurlijke geografische barrière. Daarnaast zijn er maatregelen genomen om te voorkomen dat andere honingbijen naar het eiland worden gebracht. Volgens WUR wordt er op Texel al ongeveer 40 jaar gewerkt aan het behoud van de Europese donkere bij. Wageningen University & Research, How can we preserve the European dark bee in the Netherlands?
Wat heeft Wageningen University onderzocht?
In het voorjaar van 2024 onderzochten onderzoekers van het Centre for Genetic Resources van Wageningen University & Research de genetische samenstelling van de zwartebijpopulatie op Texel.
Ze verzamelden larven uit volken van 17 imkers en onderzochten het DNA. De onderzoekers wilden onder andere weten:
De resultaten die WUR in 2025 publiceerde waren bemoedigend.
De onderzoekers vonden een aanzienlijke genetische diversiteit binnen de populatie op Texel. Daarnaast bleek het merendeel van de onderzochte volken genetisch zuiver te zijn volgens de gebruikte analyses. Wageningen University & Research – How can we preserve the European dark bee in the Netherlands?
Dit is belangrijk omdat natuurbehoud niet alleen draait om het aantal volken. Ook de genetische diversiteit binnen een populatie speelt een belangrijke rol.
Eén verbonden populatie op Texel
Het onderzoek laat ook iets interessants zien over de manier waarop de volken op Texel genetisch met elkaar verbonden blijven.
WUR beschrijft dat koninginnen enkele kilometers kunnen vliegen om te paren met darren uit andere volken. Daardoor vindt er genetische uitwisseling plaats tussen volken van verschillende imkers op het eiland. Wageningen University & Research – How can we preserve the European dark bee in the Netherlands?
Volgens de onderzoekers vormen de volken op Texel daardoor één genetisch verbonden populatie. Dit helpt bij het behouden van genetische diversiteit. Wageningen University & Research – How can we preserve the European dark bee in the Netherlands?
Het is een mooi voorbeeld van hoe het natuurlijke gedrag van honingbijen een rol speelt bij natuurbehoud.
Meer behouden dan alleen levende bijen
Het werk van Wageningen University & Research gaat verder dan het behouden van bijenvolken in bijenkasten.
Het Centre for Genetic Resources onderzoekt ook manieren om genetisch materiaal van geselecteerde zwarte bijen voor de toekomst te bewaren. WUR beschrijft bijvoorbeeld onderzoek naar het verzamelen en invriezen van sperma van honingbijen, zodat genetisch materiaal langdurig kan worden opgeslagen. Wageningen University & Research – How can we preserve the European dark bee in the Netherlands?
Dit laat zien dat natuurbehoud verschillende vormen kan aannemen: niet alleen het beschermen van levende populaties, maar ook het veiligstellen van genetisch materiaal voor toekomstige generaties.
De publicatie van CGN uit 2024, Toekomst voor het behoud van de Zwarte Bij: Apis mellifera mellifera, richt zich specifiek op de toekomst van het behoud van deze bij. WUR Research Portal – Toekomst voor het behoud van de Zwarte Bij
Wat kunnen we leren van de zwarte bij?
Het verhaal van Apis mellifera mellifera laat zien dat biodiversiteit op verschillende niveaus bestaat.
Vaak denken we bij biodiversiteit aan het aantal verschillende soorten in een ecosysteem. Maar ook genetische diversiteit binnen een soort of ondersoort is belangrijk.
De Nederlandse zwarte bij geeft daar een concreet voorbeeld van.
Er bestaat een populatie met een lange geschiedenis in Nederland. Deze populatie is inmiddels zeldzaam geworden, maar het onderzoek van Wageningen University & Research laat zien dat de populatie op Texel nog steeds aanzienlijke genetische diversiteit bevat en dat veel onderzochte volken genetische kenmerken van de Europese donkere bij behouden. Wageningen University & Research – How can we preserve the European dark bee in the Netherlands?
Dat betekent dat er iets waardevols is om te beschermen.
Wat betekent dit voor Holland Bijen?
Bij Holland Bijen geloven we dat natuurbehoud begint met kennis.
Voordat we een bij kunnen beschermen, moeten mensen weten dat zij bestaat, haar geschiedenis begrijpen en weten waarom genetische diversiteit belangrijk is.
Daarom willen we met Holland Bijen meer aandacht geven aan de Nederlandse zwarte bij. Via educatie, workshops en verantwoord imkeren willen we mensen kennis laten maken met Apis mellifera mellifera en met het belang van het behoud van deze inheemse honingbij.
Wij geloven ook dat honing een verhaal kan vertellen.
Wanneer honing afkomstig is van bijenvolken die onderdeel zijn van een bredere inzet voor biodiversiteit en natuurbehoud, kan een pot honing een aanleiding worden om over veel meer te praten: over bijen, genetische diversiteit, landbouw, biodiversiteit en onze verantwoordelijkheid tegenover toekomstige generaties.
Maar het verhaal begint altijd bij de bij zelf.
De toekomst van de Nederlandse zwarte bij
De toekomst van Apis mellifera mellifera in Nederland zal afhankelijk zijn van voortdurende samenwerking tussen onderzoekers, natuurorganisaties en imkers.
Het recente onderzoek van Wageningen University & Research geeft ons waardevolle en bemoedigende informatie over de populatie op Texel. Tegelijkertijd laat het zeer kleine aantal zwartebijenvolken in Nederland zien dat behoud van deze populatie aandacht blijft vragen. Wageningen University & Research – How can we preserve the European dark bee in the Netherlands?
De Nederlandse zwarte bij is niet simpelweg een donkergekleurde honingbij.
Het is een ondersoort van de westelijke honingbij, met een lange geschiedenis in Nederland en een eigen genetisch erfgoed.
Het verhaal van deze bij laat ons zien waarom biodiversiteit niet alleen gaat over hoeveel verschillende soorten we hebben, maar ook over de genetische variatie die binnen populaties aanwezig is.
Als we willen dat toekomstige generaties de Nederlandse zwarte bij nog kunnen kennen, begint het behoud ervan met kennis, samenwerking en actie.
Officiële wetenschappelijke bronnen
Wageningen University & Research (WUR)
How can we preserve the European dark bee in the Netherlands? 5 juni 2025.
Deze publicatie vormt de belangrijkste bron voor de informatie over de Nederlandse populatie, Texel, de genetische onderzoeken en de resultaten daarvan. WUR – European dark bee in the Netherlands
Wageningen University & Research – Centre for Genetic Resources (CGN)
DNA-behoud van de zwarte bij — 16 juli 2025.
Deze officiële WUR-publicatie beschrijft het genetische onderzoek naar de zwarte bij. WUR Research Portal – DNA-behoud van de zwarte bij
Wageningen University & Research – Centre for Genetic Resources (CGN)
Toekomst voor het behoud van de Zwarte Bij: Apis mellifera mellifera — 2024.
Een officiële CGN-publicatie over de toekomst van het behoud van de zwarte bij. WUR Research Portal – Toekomst voor het behoud van de Zwarte Bij
